X
نام کاربری :   
کلمه عبور :   
 
متن تصویر:
صفحه اصلی > مقالات 

forooshgah

isabk

motaleat

آخرین مطالب
چهارشنبه 16 مرداد 1398
اعلام اسامی پذیرفته شدگان نهایی دوره دوم رشته مطالعات سبک زندگی اسلامی مرکز تخصصی آل یاسین در مقطع سطح 3
به گزارش اداره روابط عمومی مرکز تخصصی آل یاسین، اسامی پذیرفته‌شدگان نهایی رشته مطالعات سبک زندگی اسلامی مرکز تخصصی آل یاسین در مقطع سطح 3 اعلام شد.
چهارشنبه 9 مرداد 1398
ریاست مؤسسه سبک زندگی آل یاسین با سرپرست اداره کل بهزیستی استان قم دیدار و گفتگو کردند.
به گزارش اداره روابط عمومی مؤسسه سبک‌زندگی آل یاسین؛ ریاست مؤسسه سبک زندگی آل یاسین حجت الاسلام و المسلمین دکتر محمدتقی فعالی با سرپرست اداره کل بهزیستی استان قم دکتر هادی کریمی در محل اداره کل بهزیستی استان قم دیدار و گفتگو کردند.
دوشنبه 7 مرداد 1398
دکتر جولایی، رئیس پژوهشکده سلامت وابسته به دانشگاه علوم پزشکی شیراز از مؤسسه سبک زندگی آل یاسین بازدید کرد.
به گزارش اداره روابط عمومی مؤسسه سبک‌زندگی آل یاسین؛ دکتر جولایی، رئیس پژوهشکده سلامت وابسته به دانشگاه علوم پزشکی شیراز از مؤسسه سبک زندگی آل یاسین بازدید کرد.
يکشنبه 6 مرداد 1398
ریاست مؤسسه سبک زندگی آل یاسین با مسئول دفتر مقام معظم رهبری در قم، دیدار و گفتگو کردند
ریاست مؤسسه سبک زندگی آل یاسین حجت الاسلام و المسلمین دکتر محمّدتقی فعّالی با مسئول دفتر مقام معظم رهبری در قم، آیت الله محمدی عراقی دیدار و گفتگو کردند.
سه شنبه 1 مرداد 1398
کارنمای مؤسسه فرهنگی هنری سبک زندگی آل یاسین
به گزارش اداره روابط عمومی مؤسسه سبک زندگی آل یاسین؛ دستاوردهای پژوهشی، آموزشی و فرهنگی هنری مؤسسه سبک زندگی آل یاسین در قالب کارنما منتشر شد.
بررسی نقش رسانه در مدگرایی کودکان و نوجوانان
یکی از موضوعات و سرفصل‌های مهم در سبک زندگی، پوشش و سبک آن است که بر محور مد و مدگرایی حرکت می‌کند. بخش قابل‌توجهی از زندگی انسان، خواه‌ناخواه متأثر از این موضوع است؛ هر چند سلیقه افراد جامعه در انتخاب پوشش، نوعی استقلال را اقتضا می‌نماید؛ اما در عمل، چیز دیگری را شاهدیم و آن توسعه مد و مدگرایی در جوامع بشری است.
نویسنده: کاظم مطلبی

 

مقدمه


یکی از موضوعات و سرفصلهای مهم در سبک زندگی، پوشش و سبک آن است که بر محور مد و مدگرایی حرکت میکند. بخش قابل‌توجهی از زندگی انسان، خواه‌ناخواه متأثر از این موضوع است؛ هر چند سلیقه افراد جامعه در انتخاب پوشش، نوعی استقلال را اقتضا مینماید؛ اما در عمل، چیز دیگری را شاهدیم و آن توسعه مد و مدگرایی در جوامع بشری است.
در نگاه اسلامی و شیعی، سبک زندگی جامعه بشری، تجلی و نمودی از اعتقادات و فرهنگ آن جامعه است و پرداختن به موضوع مدگرایی و بررسی علل و عوامل آن در جامعه، امری ضروری محسوب میشود؛ ازاینرو طرح این مسأله که یکی از شاخصه های اصلی سبک زندگی اسلامی حائز اهمیت بوده، در این مقاله بررسی خواهد شد.

یکم) مفهومشناسی


مد در لغت


مد را در لغت این گونه تعریف میکنند:
[م ُ] (فرانسوی، اِ) روش و طریقه موقت که طبق ذوق و سلیقه  اهل زمان طرز زندگی و لباس پوشیدن و غیره را تنظیم کند.  
(مُ) [ فر. ] (اِ.) سلیقه و روشی که باب روز است، اعم از طرز زندگی، سر و وضع ظاهری و غیره. معمولاً گذراست و در زمانهای مختلف تغییر میکند.
[mod] 1. سبک و شیوهای خاص در زندگی، پوشش، آرایش، کلام و مانند آنها که مردم هر عصر، برای مدتی کوتاه اتخاذ میکنند؛ 2. کالای رایج که برای مدتی مورد پسند مردم واقع شود.

مد در اصطلاح


«مد»ها در اصطلاح، الگوهای فرهنگی ای هستند که توسط بخشی از جامعه، پذیرفته میشوند و دارای یک دوره‏ زمانی نسبتا ً کوتاهند، سپس فراموش میشوند .
«مد را می‏توان به صورت شکل‏ها‏ یا الگوهای غیر منطقی و ناپایدارِ رفتار تعریف کرد که به طور مکرر در جوامعی به وجود می‏آید که دارای نمادهای پایگاه ثابت نیست و اعضای آن با استفاده از تقلیدهای انتخابی جهتدار در جستجوی بازشناسی پایگاه و ابزار وجودی می‏باشند.
«برنارد» معتقد است که مدها مانند هوس‏ها‏ی اجتماعی، بیثبات و غیر منطقی اند. بسیاری از دانشمندان علوم اجتماعی بر این اعتقادند که مد دارای یک خصوصیات دوری است که به صورت یک نیروی فرهنگی خارج از کنترل گروه‏ها‏ی ذی‏نفع و تقریباً به طور مستقیم عمل می‏کند. نکته قابل توجه دیگر آنکه، مد، نمایانگر یک حرکت اجتماعی نمایشی است.»
بسیاری از مردم تصور میکنند اگر به شیوه متفاوت یا جدیدی رفتار کنند، ممکن است پایگاه بهتری به دست آورند. هوس (یا رسم دروغین) به تغییر زودگذر در رفتار اطلاق میشود؛ به تعبیری دیگر، مد اجتماعی پرشور و زودگذر را هوس اجتماعی میگویند.
هوس به سرعت پا میگیرد، به اوج خود میرسد و به سرعت افول میکند. مد هر چند شبیه هوس است، نماینده شیوه رفتاری است که تنها به طور دورهای در معرض تغییر قرار دارد. تغییر در مد نسبت به تغییر در هوس، مدت و سرعت کمتری دارد.
 

دوم) جامعه کودک و نوجوان


اولین قدم برای بررسی موضوع مُد در کودکان و نوجوانان، مستلزم شناخت جامعه کودک و نوجوان است. جامعه کودکان و نوجوانان به لحاظ ساختاری و ویژگی های خاص خود، جامعه ای به شدت وابسته و الگوپذیر است و با کوچکترین عامل تغییر میکند. با نگاهی ریزبینانه، شاید بتوان گفت هر آن چیزی که از بعد مادی و معنوی با یک کودک یا نوجوان ارتباط پیدا میکند، او را تحت تأثیر قرار خواهد داد؛ برای مثال محیط زندگی یک کودک اگر دارای نشاط و طراوت باشد، خواه‌ناخواه او را فردی با نشاط و با طراوت بار خواهد آورد و برعکس تاریکی، خمودگی و کسالت در محیط زندگی، او را فردی کسل و بی نشاط میسازد.
عمده ترین عوامل برای اجتماعی ساختن کودک، خانواده، مدرسه، گروه های همسال و رسانه های جمعی است.
قدم دوم، شناخت عوامل است که به شکل اختیاری و با برنامه میتوانند در سبک زندگی یک انسان از ابتدای دوران کودکی مؤثر باشند؛ به عبارت دیگر متکفلین برنامه های تربیتی یک کودک و نوجوان باید شناخته شوند.
 

سوم) عوامل مدگرایی


بــرای اینــکه بتـوانیم نقش رسانه را در مدگــرایی کودکان و نـوجـوانان بررسی کنیـم، ابتدا بـایـد نیم نگـــاهی به علل و عوامل بروز رفتاری مد داشته باشیم.
بـه طـور کلـی عواملی کـه بـه شکل اختیاری و بـا برنـامه میتــواننـد در سبک زندگی یک انسان از ابتدای دوران کـودکی تـا نوجوانی مؤثر باشند، از این قرارند:
 

الف) عوامل درونی


برای هر انسانی در هر سنی که باشد، اتفاق میافتد که در خود، نیازهای متعددی را حس کند و دنبال تأمین آنها باشد و این، موضوعی طبیعی است؛ اما مهم، چگونگی پاسخ دادن به آن نیاز است و اینکه منشأ این احساس از کجاست.
عواملی درونی که منشأ بروز رفتارهای مدگرایانه شمرده می شود از این قرار است:

تنوع طلبی و نوگرایی

در دوره کودکی و نوجوانی، شور و نشاط خاصی بر زندگی انسان حاکم است و رشد فرد ایجاب میکند که در پی تجربه های جدید و انتخاب های نو باشد، هرچند متمایز بودن و متفاوت بودن برای او چندان مفهوم نداشته باشد؛ اما چنین دلیلی به شکلی کمرنگ در کودکان میتواند عامل بروز سبکی خاص در رفتار و ظاهر آنان باشد و به عبارت دیگر مدل سبک زندگی آنان را تغییر دهد.

مدگرایی و همانند سازی

همانندسازی با شخصیت هایی که کودکان و نوجوانان آنان را الگوی خود قرار میدهند، یکی دیگر از عوامل مدگرایی است؛ مانند شخصیت های سینمایی و کارتونی، نوازندگان و خوانندگان، قهرمانان و ورزشکاران و ...

رقابت و چشم و هم چشمی

انگیزه رقابت با دیگران، از دیگر عوامل پیروی از مد در بین کودکان و نوجوانان محسوب میشود. وقتی یک کودک، رفتاری خاص را از همسال خود میبیند که مورد تشویق دیگران قرار گرفته این حس رقابت و چشم و همچشمی است که او را وادار میکند، خود را همانندسازی کند.

مدگرایی و التزام ناشی از دوستی

البته شاید این علت بیشتر در بروز رفتارهای مدگرایانه در جوانان وجود داشته باشد؛ اما کودکان و نوجوانان نیز به نوعی التزام رفتاری در مواجهه با گروه های همسال خود و یا گروه های مرجع سن خود دچارند.

مدگرایی و جلب توجه

اینکه کودکان و نوجوانان در مواقعی به دنبال جلب توجه دیگران باشند، امری طبیعی است؛ ولی اینکه به مدگرایی در آنان منجر شود، بسیار نادر است و این دلیل بیشتر ناظر به رفتار جوانان است و در محیط های اجتماعی بروز میکند.

تشخص طلبی

برتری جویی و تشخّص طلبی از دیگر عوامل پدیدآمدن مد در بین جوانان است. افرادی که خود را برتر از دیگران و مربوط به قشر مرفّه جامعه میدانند، سعی میکنند این برتری را در گویش، لباس پوشیدن، محیط آرایی، سبک آرایش و زیور آلات خود نشان دهند و ازاینرو مدهای جدید را مطرح میکنند.
تورشتاین وبلن (veblen Thorstein) مد را وسیله ای برای این میداند که افراد، نشان دهند ثروتمند و با شخصیت و یا اندیشه ای خاص دارند؛   بنابراین به محض اینکه مدی در جامعه گسترده شد، اشرافزادگان و ثروتمندان، سراغ این مد جدید میروند؛ زیرا مد قدیمی، دیگر آنها را از طبقات دیگر جامعه متمایز نمیکند.
 

ب) عوامل بیرونی


در یک تقسیم بندی میتوانیم عوامل بیرونی تأثیرگذار بر یک کودک و نوجوان را به دو گروه اصلی و فرعی تقسیم کنیم:

 عوامل اصلی

این عوامل به نوعی متکفل اصلی تربیت، چه در بینش و چه در گرایش و رفتار کودک است و به طور مستقیم یا غیر مستقیم عمل میکند.
 

عامل اول) خانواده

فرآیند اجتماعی شدن کودک از خانواده شروع میشود. خانواده برای کودک کم سن و سال، معرف همه دنیا است که او را احاطه کرده است. تصویر خود در نزد کودک، انعکاس احساسی است که اعضای خانواده درباره او دارند. بنابراین تصویری که فرد از خود، جهان پیرامون و افراد پیرامونش دارد، به طور مستقیم تحت تأثیر باورهای خانوادهاش قرار دارد. ارزش هایی که فرد میپذیرد و نقشهای مختلفی را که از او انتظار می رود ایفا کند در بدو  امر، در درون شبکه روابط خانوادگی آموخته میشود و کودک، آن را فرا میگیرد.
خانواده، مهمترین و اولین جایگاه حضور انسان بعد از تولد و حتی در دوران جنینی قلمداد میشود که نقش بسیار مهمی در شکل گیری شخصیت و ویژگی های فردی و اجتماعی او دارد.
خانواده به عنوان نهادی اجتماعی به نوعی، ساختار شخصیت اجتماعی فرد را تعیین میکند و او را برای حضور در اجتماعات بزرگتر مهیا میسازد. دو عامل در خانواده به شکل گیری رفتارهای مدگرایانه و الگوبرداری کورکورانه کمک میکند:
ضعف ایمان و معنویت
شدت و ضعف عقاید دینی خانواده، نقش مهمی در پیروی یا سرپیچی کودکان و نوجوانان از مد به ویژه الگوهای بیگانه دارد؛ زیرا زمینه‏های دینی و معنوی در خانواده کودک و نوجوان، امکان دستیابی او را به کلیت و فلسفه جامعه که پاسخگوی نیازهای روحی و فکری او باشد، فراهم می‏آورد. در غیر این ‏صورت نوجوان دچار خلأ روحی عمیقی خواهد شد.
در حقیقت یک کودک یا نوجوان بدون پیشینه مذهبی، مانند یک کشتی بدون سکان بر روی آب‏های متلاطم است و ممکن است به هر چیزی برخورد کند. بیشتر نوجوانانی که به تقلید از مدهای غربی گرایش و علاقه پیدا کرده‎اند از خانواده‎های فاقد معنویت و ایمان برخاسته‏اند. در حقیقت خانواده زیربنا و سازنده شخصیت افراد در همه امور است و اگر خانواده از لحاظ مذهبی، فرزندان را معتقد و به شایستگی تربیت کنند کمتر دچار بی هویتی و ناهنجاری خواهند شد.
نبود باورهای فرهنگی در خانواده
یکی از عواملی که موجب می‎شود کودکان و نوجوانان در پوشش‎ها و آرایش‏های هنجارشکن در جامعه حضور داشته باشند و به پیروی از الگوهای بیگانه، آرایش کنند و لباس بپوشند و بر خلاف ارزش‎ها و هنجارهای دینی عمل کنند، نبود خودباوری فرهنگی در خانواده‎ها است. در خانواده‏هایی که ظواهر پرزرق و برق زندگی غربی بر فضای آن حاکم میشود، و والدین، آگاهانه یا ناآگاهانه، فرزندان خود را به بهانه مد و شیکپوشی به پیروی از الگوهای غربی و بیگانه راهنمایی می‎کنند، مد و مدگرایی بیشتر رواج می‎یابد.
 

عامل  دوم) آموزشگاه و مربیان آموزشی

آموزشگاه و مربیان آموزشی در جوامع پیشرفته، مسئول مستقیمِ اجتماعی ساختن در دروران کودکی به شمار میروند. در واقع مدرسه دستگاهی است که مسئولیت انتقال دانشها و معارف انباشته شده به کودک را بر عهده دارد.  
بخشی از زندگی کودکان و نوجوانان در محیطهای آموزشی صرف میشود و فلسفه وجودی آن نیز رشد و بالندگی او در مسیر تربیت انسانی است.
این نهاد اجتماعی با بهرهگیری از روشهای آموزشی و تربیتی تلاش میکند تا برنامهها و سیاستهای تربیتی و اجتماعی خود و جامعه را در شکلگیری شخصیت کوچکترین عضو جامعه پیاده کند.
 

عامل سوم) محیط اجتماعی (جامعه)

جامعه، سومین جایگاه رشد کودک و نوجوان است و سهم زیادی در تربیت این قشر دارد.
از خود بیگانگی در جامعه
ازخودبیگانگی مقوله‎ای روانی یا اجتماعی است که به عنوان یک بیماری روانشناختی و جامعهشناختی مطرح است.  این احساس سبب می‎شود انسان، کیفیت و احوال دیگری را به جای حقیقت وجود خویش بنشاند و از خود بیگانه شود. ازخودبیگانگی بسیار است؛ ولی با سست شدن پیوند فرد با محیط اجتماعی همراه است.
روانشناسان، شخصیت فرد، نیروهای سرکش درونی و سرکوب‎های روانی را از جمله عوامل از خود بیگانگی بیان می‎کنند و در تبیین آن به چگونگی رشد شخصیت، گرایش، تجربه‏ها و سرخوردگی‎های دوران کودکی، شیوه‏های جامعهپذیری، زمینه‏های طبقاتی و چگونگی کنترل توجه دارند. عواملی که انسان را از خود بیگانه می‎سازد، شامل فنآوری، ماشین، عشق، پول، نظام طبقاتی و مانند آن است.
بیگانگان در القای فرهنگشان به جامعه ما تا حدودی موفق بوده‏اند. ما در عرضه فرهنگ و معرفی الگوهای خود، ضعف داشته‏ایم و آنان توانسته‏اند ازخودبیگانگی را بزرگ جلوه دهند و باورها را تضعیف کنند. امروزه حتی شرایط به گونه‎ای است که خود، مبلّغ و مبشّر بیگانگان شده‏ایم؛ در حالی که به گواه تاریخ، ملت ایران در انتخاب، جذب و ترکیب عناصر فرهنگی، همواره هوشمندانه و مبتکرانه عمل کرده و هیچ‏گاه منفعل نبودهاند؛ یعنی هر پدیده‏ای را کورکورانه نپذیرفتهاند.
رشد وسایل ارتباط جمعی و تغییرات پرشتاب اجتماعی
امروزه با رشد سریع وسایل ارتباط جمعی مانند ماهواره، اینترنت، رادیو و تلویزیون، شاهد تغییرات پرشتاب اجتماعی هستیم. دگرگونی‎هایی که در ارتباطات درونی جامعه و نسل‏ها اثرگذارند و این دگرگونی‎‏های پرشتاب، نوجوانان و جوانان را غافلگیر کرده است؛ به گونه‏ای که نمی‎توانند تحلیلی درست از رویدادها و حوادث جدید داشته باشند. بنابراین می‎توان گفت انفعال انسان در برابر تغییرات پرشتاب اجتماعی و رشد سریع وسایل ارتباط جمعی از عوامل مهم گرایش به مد و مدگرایی از نوع ناهنجار آن است.
رشد شهرنشینی و صنعتی شدن
صنعتی شدن یعنی تخصص و تخصص هم نیازمند آموزش است؛ از جمله آموزش‎های طولانی مدت. این آموزشها اگر چه به کسب تخصص، افزایش کیفیت کار و رشد اقتصادی جوامع می‎انجامد، در مقابل موجب طولانی شدن دوره جوانی و شکل‎گیری فرهنگ و هویت جدید برای جوانان و جدایی از فرهنگ عمومی می‎شود.
افزون بر آن صنعتی شدن و تغییرات پرشتاب در فنآوری، امکان تولید بیشتر و تنوع محصولات از جمله انواع عطر، ادکلن، وسایل آرایشی، البسه، لوازم خانگی و مانند آن را فراهم می‎آورد. با وجود این تولیدات و نیز تبلیغات گسترده وسایل ارتباط جمعی، نه تنها بستری مناسب برای طبقهبندی افراد جامعه و رواج سبک‏های مختلف زندگی فراهم می‎شود، بلکه مد در جوامع گسترش مییابد.
در پی رشد صنعتی شدن، رشد شهرنشینی و تبدیل کلانشهرها به محل تجمع انبوهی از غریبه‏ها، نیاز به روش‏های بصری قوی برای ابزار هویت افراد به وجود می‎‏آید.
«مد» از آماده‏ترین ابزارهایی است که افراد به کمک آن می‎توانند پیام بصری گویایی درباره هویت خود صادر کنند و امکان ساختن هویت‏های مشخص شده را در میان شهرهای بزرگ فراهم آورند؛ به ویژه در شهرهای پیشرفته و بزرگ، مد از این رو اهمیت دارد که افراد با انبوه غریبه‏ها در می‎آمیزند و فقط لحظه‏ای بسیار کوتاه در اختیار دارند تا بر یکدیگر تأثیر بگذارند. در واقع در شهرهای امروزی، مد یکی از داشته‏های اصلی افراد است که با استفاده از آن بتوانند خود را به هم نشان بدهند و بفهمانند.
 

عامل چهارم) نهادها و متولیان کلان فرهنگی و تربیتی

در هر جامعهای، نهادهای بسیاری، پیریزی زیرساختهای فرهنگی و تربیتی و وظیفه یکسانسازی و همسو نمودن جریان فرهنگی جامعه را به عهده دارند.
این نهادها میتوانند نقش قابل‌توجهی را در جریانسازی و هدایت جریانهای فرهنگی موجود ایفا کنند.
 

عوامل فرعی

عوامل فرعی معمولا با نظارت گروه اول در محیط تربیتی کودک حضور پیدا میکنند و به طور غیرمستقیم یا مستقیم او را مورد تخاطب قرار داده و بینش، گرایش و رفتار کودک را تحت تأثیر قرار میدهند. شاید بتوان گفت که عوامل فرعی، نوعی ابزار تربیتی هستند که در اختیار متولیان تربیتی یک کودک قرار دارند.
 

عامل اول) گروه همسالان

هدف عمده گروههای همبازی، تفریح و سرگرمی است؛ اما این گروهها پس از خانواده، احتمالاً مهمترین و مؤثرترین عامل اجتماعیشدن کودک به شمار میروند. از آنجا که گروه همسالان تقریباً همسن یکدیگرند و احساس برابری میکنند، معمولاً از معیارهای مشترکی که به اشخاص مسئول گروه مرتبط است پیروی میکنند. اهمیت و تأثیر گروه همسالان که عامل اجتماعیساختن کودک محسوب میشود، در دوران بلوغ به اوج خود میرسد. در این هنگام، کسب محبوبیت و پسندیدهشدن، یکی از اهداف مهم نوجوانان میشود و پذیرش ارزشهای گروه همسالان، به طور وسیعی به پذیرش فرد در آن گروه کمک میکند.
از آنجا که نوجوانان عموماً وقت زیادى را به گروه همسالان اختصاص مىدهند، غالباً اصطلاحات و ارزشهایى متفاوت با جامعه بزرگسالان پیدا مىکنند. محبوبترین نوجوانان، همیشه کارآمدترین و سختکوشترین دانشآموزان نیستند؛ بلکه برعکس، نوجوانى که اصطلاحات پذیرفتهشده و لباس موردپسند و ارزشهاى خاص گروه همسال خود را بهکار مىبرد، بیشترین توجه دوستان را به خود جلب مىکند.
گروه همسالان و همبازی های کودک نیز صرف نظر از اینکه به چه شکل هدایت میشوند، میتواند تأثیر زیادی در ظاهر و باطن فرد داشته باشند.
 

عامل دوم) رسانه

در غالب کشورهای پیشرفته صنعتی، رسانههای جمعی، نقش مهمی را در فرآیند اجتماعیشدن بازی میکنند. افراد در این جوامع و حتی در برخی از جوامع جهان سوم، وقت بسیاری را صرف خواندن، ورقزدن کتب، روزنامهها، تماشای برنامههای تلویزیون، گوشدادن به رادیو، خواندن مجلات و رفتن به سینما میکنند. شایان ذکر است که رسانههای جمعی، هم میتوانند هنجارهای اجتماعی را تقویت کنند یا آنها را آشفته سازند؛ بدین معنی که هر آنچه پخش یا نشر میکنند، معرف بازتاب واقعی جامعه، جلوه دهند.
رسانههای ﺟﻤﻌﯽ ﺑﺮ ﯾﮑﺎﯾﮏ اﻋﻀﺎی ﺟﺎﻣﻌﻪ ﺑﻪ وﯾﮋه در ﮐﺸﻮرهای ﺻﻨﻌﺘﯽ، اﺛﺮی ژرف و اﻧﮑﺎرﻧﺎﭘﺬﯾﺮ داﺷﺘﻪ اﺳﺖ. هنگامی ﮐﻪ ﺟﺎﻣﻌﻪﺷﻨﺎﺳﺎن تأثیر ﺗﻠﻮﯾﺰﯾﻮن را ﺑﺮ ﮐﺸﻮرهای ﺻﻨﻌﺘﯽ ﺑﺮرﺳﯽ کردند، ﻣﺘﻮﺟﻪ ﺷﺪﻧﺪ ﮐﻪ اﯾﻦ رﺳﺎﻧﻪ ﺟﻤﻌﯽ ﺑﺮای ﮐﻮدﮐﺎن و ﻧﻮﺟﻮاﻧﺎن 3 ﺗﺎ 16 ﺳﺎل ﭼﻨﺎن ﺟﺎذﺑﻪای دارد ﮐﻪ ﻣﯿﺎﻧﮕﯿﻦ وﻗﺘﯽ ﮐﻪ آنها ﺻﺮف ﺗﻤﺎﺷﺎی ﺗﻠﻮﯾﺰﯾﻮن ﻣﯽﮐﻨﻨﺪ، ﺑﯿﺶ از وﻗﺘﯽ اﺳﺖ ﮐﻪ در ﮐﻼس درس ﻣﯽ ﮔﺬراﻧﻨﺪ. ﻗﺮار ﮔﺮﻓﺘﻦ ﮐﻮدﮐﺎن در ﻋﺮﺻﻪ ﮔﺴﺘﺮده ﺑﺮﻧﺎﻣﻪهای ﺗﻠﻮﯾﺰﯾﻮﻧﯽ، ﻧﻘﺶ ﺑﺴﯿﺎر ﺑﺎ اهمیتی در ﻓﺮآﯾﻨﺪ اجتماعیﺷﺪن ﮐﻮدک ﺑﻪ اﯾﻦ رﺳﺎﻧﻪ داده اﺳﺖ.
رسانه با همه گستردگی آن در عصر حاضر، به صورت عاملی مهم و تأثیرگذار، جای خود را در زندگی انسان، آن هم از بدو تولد باز نموده است و گویی جداکردن آن امری غیر طبیعی و محال به نظر میرسد.
 

عامل سوم) محیط

محیط زندگی افراد هم از عوامل فرعی مؤثر در شکلگیری حالات و روحیات انسانی است که بیشتر تحت اختیار عوامل اصلی یعنی خانواده و مربی  قرار دارد.
 

عامل چهارم) تولید کنندگان و بنگاههای اقتصادی

تولید کنندگان کالا و بازاریابان اقتصادی با همکاری رسانه و ابزار تبلیغات، یکی از مهمترین عاملان ترویج مد و مدگرایی در جامعه قلمداد میشوند که به اختصار دو هدف را تعقیب میکنند.
الف) بالابردن سود مالی؛ ب) تغییر فرهنگ ها.
 

چهارم) بررسی علل روانشناختی


1) تبلیغزدگی: شبکههای تلویزیونی، ماهوارهها، سایتها، وِبلاگها و مجلات از مهمترین منابع تبلیغی مدلهای بیگانه و گرایش به آن هستند. رسانه های جمعی و فردی، شبانهروز با شیوههای خلّاق و جذّاب تبلیغی و هزینههای هنگفت، سعی در رواج مدلهای غربی دارند و چه بسا الگوهای بیگانه به صورت ارزش، تبلیغ میشود.
2) شرکتهای تولیدی: بسیاری از شرکتهای تولیدی، نقش مهمی در شیوع مد دارند. گاهی این مدها برای ارائه از طرف یک شرکت، ساعتها مورد مطالعه و بررسی روانشناختی قرار میگیرد تا قدرت جاذبه مد، شناسایی و به اجتماع عرضه شود. شرکتها در این فرآیند، بازار عرضه و تقاضا را با شیوههای جدید به وجود میآورند و اجتماع را دچار تغییرات مدهای نابهنجار میکنند.
3) الگوهای نادرست: سبک زندگی انسان بر اساس الگوها و اندیشه او شکل میگیرد. بیشتر افراد معمولا مربی یا الگویی برای خود انتخاب میکنند. ممکن است این الگو در خانواده شکل بگیرد؛ اما مربی، معلم و استاد، از مهد کودک تا دانشگاه میتوانند مُبلّغ مدهای نابهنجار غربی باشند و سبک زندگی و اندیشه افراد را نسبت به سیر طبیعی و بهنجار زندگی تغییر دهند.
4) تعلق به گروه: گروههای دوستی نقش مهمی در گرایش افراد به مدگرایی دارند. ترس و نگرانی از بی توجهی دوستان یا تحقیر و تمسخر آنان، یکی از علل گرایش به مدهای نابهنجار بیگانه است؛ زیرا فرد به گروه دوستی تعلق دارد و متعلّقات گروه را میپذیرد تا خود را فردی سازش یافته با گروه قلمداد کند و شاید تنها حاصل این سازگاری، جلب اعتماد گروه باشد.
5) لغزشهای اجتماعی و فرهنگی: گاهی فضای مسموم جامعه باعث میشود راههای نفوذ مدگرایی غربی باز و هموار شود. از این طریق، تبلیغات نیز رواج پیدا میکند و هر روز تعداد مروّجان مدهای غربی افزایش مییابد.
6) ارزانی: برخی از لباسها و وسایل مدهای نابهنجار بیگانه به راحتی و ارزان در دسترس قرار میگیرند؛ ازاینرو گرانی مدهای بهنجار برای کسانی که قدرت خرید بالایی ندارند، از علتهای مهم گرایش به مدهای نابهنجار بیگانه است.
7) فرهنگ ورزشی: ورزش، وسیله مؤثری در پایین نگه داشتن سطح فشار روانی محسوب میشود. معمولاً ورزشکاران برای جذب علاقهمندان و دوستداران خود، مدهای خاصی را تبلیغ میکنند که تأثیر زیادی بر افکار و باورهای آنان دارد. الگوگیری از ورزشکاران غربی نیز یکی از عوامل عمده گرایش به الگوهای نابهنجار غربی است.
8) فضای تربیتی: نقش تعلیم و تربیت از نقشهای بنیادی روحی و روانی و اجتماعی انسان است. انسان تربیت میشود تا با هنجارهای موجود در جامعه سازش داشته باشد. تربیت و به ویژه فضایی که فرد در آن تربیت میشود، نقش مهمی در الگوپذیری او دارد؛ ازاینرو یکی از علل گرایش به مدهای غربی، محرومیت از فضای تربیتی صحیح است.
9) فقر و بیکاری: فقر و بیکاری، زمینه گرایش به الگوهای نابهنجار بیگانه، به ویژه از جهت رفتاری و گفتاری را بیشتر میکند و فرد را به دام انحراف میاندازد. حضرت علی(ع)میفرماید:
مِنَ‏ الْفَرَاغِ‏ تَکُونُ‏ الصَّبْوَةُ؛ سبکسری دوران جوانی ناشی از بیکاری است.  
10) محیط شغلی: یکی از علل گرایش به مدهای غربی، محیط شغلی است. افراد برای همراهی با دیگران یا به اجبار از مدهای رایج بین همکاران، پیروی میکنند.
رفتارهای مدگرایانه در بین اقشار مختلف جامعه به شکلهای گوناگونی نمود پیدا میکند که بیشتر ظاهر افراد را متأثر میکند. تأثیرات الگوگرایانة مد را خصوصاً در بین کودکان و نوجوانان بیشتر در این موارد میتوان مشاهده نمود:
لباس و کفش کودک
آرایش و موی کودک
کیف و کفش
لوازم التحریر
اسباببازی
دکوراسیون اتاق
خوراکی
لوازم شخصی
گفتار
 

پنجم) آثار منفی رسانه


در ﻛﻨﺎر ﻫﻤﻪ آﺛﺎر و ﻛﺎرﻛﺮدﻫﺎی ﻣﺜﺒﺖ رﺳﺎﻧﻪﻫﺎ در ﭘﺮورش و رﺷﺪ  شخصیت ﻛﻮدک، ﺟﺎﻣﻌﻪﭘﺬﻳﺮی و آﻣﻮزش داﺋﻢ ﻫﻤﻪﺟﺎﻧﺒﻪ و ﻣﻮازی، ﻧﮕﺮانیﻫﺎیی نیز در اﻳﻦ زمینه وﺟﻮد دارد. ﺑﺨﺸﻲ از اﻳﻦ ﻧﮕﺮانیﻫﺎ را میﺗﻮان ﺑﻪ ﺷﺮح زﻳﺮ بیان ﻛﺮد:
ﺗﻀﻌﻴﻒ ارﺗﺒﺎط روﺣﻲ و ﻋﺎﻃﻔﻲ ﻛﻮدک ﺑﺎ واﻟﺪﻳﻦ و دﻳﮕﺮ اﻋﻀﺎی ﺧﺎﻧﻮاده؛
اﻓﺖ ﺗﺤﺼﻴﻠﻲ؛
اﻧﻔﻌﺎل و اﻟﮕﻮﭘﺬﻳﺮی ﻧﺎﻣﻨﺎﺳﺐ؛
ﭘﺮﺧﺎﺷﮕﺮی و ﺗﻨﺶزایی؛
ﻛﺎﻫﺶ ﻧﺮخ ﻣﻄﺎﻟﻌﻪ و ارﺗﺒﺎﻃﺎت ﻧﻮﺷﺘﺎری؛
ﺧﻤﻮدی و زﻳﺎنهای جسمی؛
دﺳﺘﺮﺳﻲ ﺑﻪ اﻃﻼﻋﺎت زﻳﺎنبار.
 

ششم) نکات اخلاقی و شرعی درباره موازین مُد


پرهیز از اسراف
مد و مدگرایی نباید منجر به اسراف شود.
لباس و غیر لباس از وسایل زندگی، هنگامی دور انداخته میشود که پاره، مندرس، رنگ و رو رفته یا تنگ و کوتاه شود و از این قبیل؛ وگرنه صرف به بازار آمدن مد و مدل جدید نمیتواند مجوز و دلیل عقلانی برای دور انداختن یک کالا باشد. این کار ، یکی از مصادیق اسراف است و اسراف از جمله گناهان کبیره است:
وَلاَ تُسْرِفُواْ إِنَّهُ لاَ یحِبُّ الْمُسْرِفِینَ .
وَأَنَّ الْمُسْرِفِینَ هُمْ أَصْحَابُ النَّارِ .
وَإِنَّ فِرْعَوْنَ لَعَالٍ فِی الأَرْضِ وَإِنَّهُ لَمِنَ الْمُسْرِفِینَ .
مطابق حدود شرعی
مد اقتباس شده باید مطابق حدود شرعی باشد. یعنی لباس بیرون در خانمها به غیر از صورت و دستها، بقیه قسمتهای بدن را بپوشاند و همچنین چسبنده، مهیج و تحریک کننده نامحرم نباشد.
وَقُل لِّلْمُؤْمِنَاتِ یغْضُضْنَ مِنْ أَبْصَارِهِنَّ وَیحْفَظْنَ فُرُوجَهُنَّ وَلَایبْدِینَ زِینَتَهُنَّ إِلَّا مَا ظَهَرَ مِنْهَا وَلْیضْرِبْنَ بِخُمُرِهِنَّ عَلَى جُیوبِهِنَّ وَلَا یبْدِینَ زِینَتَهُنَّ إِلَّا لِبُعُولَتِهِنَّ ... وَلَا یضْرِبْنَ بِأَرْجُلِهِنَّ لِیعْلَمَ مَا یخْفِینَ مِن زِینَتِهِنَّ وَتُوبُوا إِلَى اللَّهِ جَمِیعًا أَیهَا الْمُؤْمِنُونَ لَعَلَّکمْ تُفْلِحُونَ ؛ و به زنان با ایمان بگو: دیدگان خود را [از هر نامحرمى] فرو بندند و پاکدامنى ورزند و زیورهاى خود را آشکار نگردانند، مگر آنچه طبعاً از آن پیداست و باید روسرى خود را بر سینه خویش [فرو] اندازند و زیورهایشان را جز براى شوهرانشان و... آشکار نسازند... نکنند و پاهاى خود را [به گونه‏اى به زمین] نکوبند تا آنچه از زینت شان نهفته مى‏دارند، معلوم گردد. اى مؤمنان! همگى [از مرد و زن] به درگاه خدا توبه کنید، امید که رستگار شوید.
طبق این آیه پوشاندن گردن و سینه، واجب است. چون میفرماید: «روسری یا مقنعه را تا سینه فرو بیندازند» که متأسفانه میبینیم گاهی رعایت نمیشود.

رعایت عرف جامعه


برای مثال عرف جامعه ما پوشیدن شلوارک به وسیله مردان را بیرون از خانه، قبیح و زشت تلقی میکند.

پرهیز از مباهات و فخرفروشی


فراوان دیده شده که لوازم موجود در منزل مانند لوازم صوتی و تصویری یا لوازم راحتی مثل مبل و... کیفیت خوبی ندارند؛ اما صرفاً به علت فخرفروشی به فامیل ها یا دوستان با تحمل هزینه های گزاف تغییر داده میشوند. بنابراین انگیزه اصلی اکثر مدگراییهای افراطی و نامعقول، فخرفروشی و احساس تفاخر است، توجه به جایگاه فخر و فخرفروشی در دین، کمال اهمیت را دارد.
 

هفتم) پیشنهادهایی درباره کاهش آثار رسانه


الف) داشتن برنامهای مشخص برای تماشای تلویزیون، چه از لحاظ زمان و چه نوع برنامه؛
ب) پرکردن زمان فراغت کودکان به وسیله بازی ها و تفریحات تحرکی؛
ج) توجه دادن کودک به غیر واقعی بودن برنامه های رسانه؛
د) همراهی پدر و مادر با کودک هنگام تماشای برنامه ها؛
ﻫ) تحلیل برنامه ها بعد از تماشا به وسیله پدر و مادر.
 

نتیجه گیری


با تحلیلی که انجام گرفت فرآیند شکل گیری رفتارهای مُدگرایانه چه در جهت مثبت و چه منفی متأثر از عوامل درونی و بیرونی متعددی قرار داشته که از جمله آن میتوان به رسانه های جمعی اشاره کرد. رسانه در سالهای اخیر به عنوان عضوی وارد در هسته اصلی جامعه – خانواده، نفوذ کرده و خود را عضو ثابتی از این نهاد قرار داده است.
سیاستگذاران جریان ساز در دنیا با استفاده از این پدیده اجتماعی، بیشترین نفع را در جهت تغییر فرهنگ ها بردهاند. مد و مدگرایی به ابزاری بسیار کارآمد برای سودآوری فعالیت های تولیدی و اقتصادی مبدل شده و رسانه، خصوصا سینما در تبلیغ، ترویج و استفاده از این ابزار، بهترین گزینه است. سواد رسانه ای به کودکان، نوجوانان و بزرگسالان کمک میکند تا اثر منفی ناشی از رویارویی با پیام های رسانه ای را کاهش دهند و بر میزان اثرات مثبت آن بیفزایند.

منابع
کتب
دهخدا، علیاکبر و دیگران، فرهنگ لغت دهخدا.
معین، محمد، فرهنگ فارسی معین، تهران، امیر کبیر، بیتا.
عمید، حسن، فرهنگ لغت فارسی عمید، بیجا، اَشجَع، چاپ اول، ۱۳۸9.
گولد، جولیوس و کولب، ویلیام، فرهنگ عمومی اجتماعی، ترجمه گروهی، بیجا، انتشارات مازیار، بیتا.
کوئن، بروس، مبانی جامعهشناسی، مترجم: دکتر غلامعباس توسلی و دکتر رضا فاضل، تهران، سمت، 1391.
غرویزاد، احمدرضا، درآمدی بر تئوریها و مدلهای تغییرات اجتماعی، تهران، جهاد دانشگاهی، ۱۳۷۳.
دبلیو جیمز پلتر، بازشناسی رسانههای جمعی با رویکرد سواد رسانهای، مترجم: امیر یزدیان و دیگران، تهران: مرکز پژوهشهای اسلامی صدا و سیما 1391.
لیثى واسطى، على بن محمد، عیون الحکم و المواعظ، قم، دارالحدیث‏، 1376.
مقالات
ﺷﺠﺎﻋﯽ، ﻣﺤﻤﺪﺻﺎﺩﻕ، «ﺟﻮﺍﻧﺎﻥ ﻭ ﻣﺪﮔﺮﺍﯾﯽ»، مجله ﻣﮑﺎﺗﺒﻪ ﻭ ﺍﻧﺪﯾﺸﻪ، شماره 2، ﺗﺎﺑﺴﺘﺎﻥ 1386.
اسماعیلی، محسن، «حقوق کودک در برابر رسانه»، فصلنامه خانوادهپژوهی، سال ششم، شماره 21، بهار 1389.
قاضوی، سید محمدتقی، «مدگرایی»، مجله صباح، بهار و تابستان 1384، شماره 15 و 16.
پایگاه اینترنتی
حجتالاسلام والمسلمین هاشمنژاد، حسین، «مُدگرایی»، عضو هیئت علمی دانشگاه
http://www.mashreghnews.ir/fa/news/21084.
http://www.tebyan-ardebil.ir/description.aspx?id=19223

 

پایش سبک زندگی، شماره هشتم، مرداد ماه 1394، صفحات 60-71.