X
نام کاربری :   
کلمه عبور :   
 
متن تصویر:
صفحه اصلی > مقالات 

 

آخرین مطالب
دوشنبه 30 مهر 1397
کرسی آزاد اندیشی ارائه نظر "عرصه‌های فقهی در تدوین فرهنگ رانندگی"
به گزارش اداره روابط عمومی پژوهشکده سبک زندگی؛ اولین کرسی آزاد اندیشی سبک زندگی اسلامی با عنوان «عرصه‌های فقهی در تدوین فرهنگ رانندگی» با حضور محققان و علاقمندان برگزار خواهد شد.
پنج شنبه 19 مهر 1397
دیدار و گفتگوی حجت الاسلام و المسلمین دکتر فعالی با دبیر شورای عالی حوزه‌های علمیه آیت الله حسینی بوشهری
دکتر محمدتقی فعالی ریاست محترم مؤسسه فرهنگی هنری سبک‌زندگی آل‌یاسین با دبیر شورای عالی حوزه‌های علمیه آیت الله حسینی بوشهری دیدار و گفتگو کردند.
پنج شنبه 19 مهر 1397
سرفصل‌های رشته مطالعات سبک زندگی اسلامی در مقطع سطح سه حوزه
بیست و سومین جلسه شورای علمی مؤسسه سبک زندگی آل یاسین با حضور اعضاء تشکیل شد.
شنبه 7 مهر 1397
تعیین موضوعات کرسی های آزاد اندیشی پژوهشکده سبک‌زندگی اسلامی در سال 1397
26 موضوع کرسی‌های آزاد اندیشی پژوهشکده سبک‌زندگی اسلامی مورد تصویب کمیسیون کرسی‌های آزاداندیشی حوزه علمیه قم قرار گرفت. برخی از این موضوعات به شرح زیر است:
چهارشنبه 4 مهر 1397
اتمام ترجمه و تعلیقه کتاب «سبک‌های زندگی و خرده فرهنگ‌ها»
به گزارش اداره روابط عمومی مؤسسه سبک زندگی آل یاسین؛ کار ترجمه کتاب «سبک‌های زندگی و خرده‌فرهنگ‌ها؛ پیشینه و چشم‌انداز جدید» رو به پایان است.
آسیب شناسی حاشیه نشینی
یکی از مسائل و مشکلات حاشیه‌نشینان، مناسب نبودن بهداشت آن‌ها است. معمولاً خدمات و امکانات تعریف شده‌ای از سوی نهادهای رسمی همچون شهرداری برای مناطق حاشیه‌نشین در نظر گرفته نمی‌شود؛

آسیب‌شناسی

به طور کلی عمده‌ترین آسیب‌هایی که پدیده حاشیه‌نشینی بر شهرها وارد می‌کند، به شرح ذیل دسته‌بندی می‌شود:[1]

1) آسیب‌های اجتماعی نظیر رواج بزهکاری و آدم‌کشی، اعتیاد به مواد مخدر یا پخش و فروش آن، رواج روسپی‌گری، پخش و فروش مشروبات الکلی، گسترش انواع برخوردهای فیزیکی و ضرب و جرح‌ها و...؛

2) آسیب‌های فرهنگی نظیر افزایش روند بی‌سوادی؛

3) آسیب‌های فیزیکی ـ کالبدی شامل تشکیل بافت مسکونی درهم و بی‌ضابطه، فرسودگی بناها، شکل ناهنجار خانه‌ها و تأثیر نامطلوب آن بر منظر و سیمای شهری و...؛

4) آسیب‌های بهداشتی نظیر دفع زباله‌ها و فاضلاب خانگی در سطح محله و ایجاد بوی تعفن و شیوع انواع بیماری‌ها در پی آن، آلودگی صوت و هوا و...؛

5) آسیب‌های اقتصادی شامل رواج دست‌فروشی و دوره‌گردی، افزایش تکدی‌گری، افزایش پدیده نزول‌خواری، افزایش تعداد بی‌کاران دائمی و فصلی شهر و...؛

6) آسیب‌های سیاسی و امنیتی: واکنش سریع حاشیه‌نشینان به ناآرامی‌های سیاسی و گرایش زیاد این افراد به شرکت در تظاهرات و شورش‌های خیابانی، رواج تجاوز به اموال و ناموس ساکنان سایر نقاط شهر و... .

ضعف بهداشت و درمان

یکی از مسائل و مشکلات حاشیه‌نشینان، مناسب نبودن بهداشت آن‌ها است. معمولاً خدمات و امکانات تعریف شده‌ای از سوی نهادهای رسمی همچون شهرداری برای مناطق حاشیه‌نشین در نظر گرفته نمی‌شود؛ برای نمونه، بیشتر این نوع سکونت‌گاه‌ها با فقدان مراکز بهداشتی و درمانی مواجه‌اند. زاغه‌نشینی در حاشیه یا گاه در داخل شهرهای بزرگ، به‌ویژه در کشورهای در حال توسعه، از مسائل اساسی بهداشتی ـ اجتماعی است و صرف نظر از بالا بودن تراکم جمعیت در واحد مسکونی مسائلی همچون آلودگی خاک، نبود دسترسی به آب آشامیدنی سالم، فقدان سیستم دفع فضولات و فاضلاب، وجود حشرات و جانوران موذی و... نیز مطرح است که در کنار شرایط اجتماعی ـ اقتصادی ساکنان این نواحی، مسائل متعددی را مطرح می‌کند.

این محلات از نظر بهداشت محیطی و فردی، مشکل دارند و انواع بیماری‌ها به‌ویژه بیماری‌های عفونی و واگیر در آنجا بسیار زیاد است. بیماری‌های واگیردار مانند بیماری‌های پوستی، روده‌ای و گوارشی از شایع‌ترین بیماری‌ها در این محدوده‌هاست. کودکان دچار فقرِ تغذیه و مادران نیز با کمترین امکانات بهداشتی و مراقبت‌های آن آشنا هستند.

مسکن نامناسب،تهدید زندگی ساکنان

سرپناه از نیازهای اساسی بشر است و برای محروم‌ترین اقشار جامعه، مشکلی جدی به حساب می‌آید. در مناطق حاشیه، تعداد زیادی از فقیران زندگی می‌کنند و برای همه آن‌ها مسکن، اولویتی واقعی است؛ به همین دلیل غالباً تازه‌واردان برای یافتن زمینی که بشود یک چهار دیواری در آن بنا کرد، ارزان‌ترین نقاط مانند مسیل‌ها، زیر کابل‌های فشار قوی، زورآبادها (پستی و بلندی‌های طبیعی) یا مکان‌های فاقد وضعیت مناسب از نظر محیط زیست را آماج هجوم خود قرار می‌دهند.

از سوی دیگر، زمین در شهر، کمیاب و نزدیک بودن به مرکز شهر، عاملی است که ارزش آن را بالا می‌برد. در کنار ارزش زمین، هزینه ساختمان، دومین عامل تعیین‌کننده قیمت مسکن است که به شدت به هزینه مصالح ساختمانی و دستمزد کارگران بستگی دارد. پس در نهایت، آلونک‌ها که در ساخت آن‌ها از حلبی، چوب‌های فرسوده و کارتون‌های کهنه استفاده می‌شود، از همه مقرون به صرفه‌ترند. حجم اندک سکونتی، تراکم بالای خانواده به همراه ساخت‌وسازهای غیر قانونی از ویژگی‌های نقاط حاشیه‌ای است. علاوه بر این، کیفیت نازل و غیراستاندارد مصالح ساختمان‌ها نیز به چشم می‌خورد. این مصالح عبارتند از: حلب‌های پر شده با خاک و گل، قطعات ایرانیت یا پلاستیک، گل و خشت و کاه‌گل، حصیر و نی، بلوک‌های سیمانی از رده خارج و... .

یکی دیگر از مشکلات مربوط به مسکن این افراد، کمیت مسکن در اختیار خانوارها است که اگر همراه با کیفیت مسکن باشد، بر اهمیت معضل مسکن اضافه می‌کند. مشکل دیگری که ایشان با آن رو‌به‌رویند، تراکم نفرات در واحد مسکونی (بعد خانوار) است.

ناپایداری شغلی و زندگی

اساساً بی‌کاری، بزرگ‌ترین مشکل اقتصادی ساکنان حاشیه شهرها‌ است و رابطة نزدیکی بین سطح بالای بی‌کاری و کم‌کاری و فقر گسترده وجود دارد. حاشیه‌نشینان، اگر زرنگ هم باشند، بیشتر وارد بخش‌های غیررسمی اقتصاد شده، در آن مشغول به کار می‌شوند. بخش غیررسمی به آن بخش اقتصادی گویند که با ویژگی‌هایی همچون اتکا به منابع درون‌زا، مالکیت خانوادگی مؤسسه‌ها، مقیاس کوچک عملیات، فناوری کاربر و مهارت‌های اکتسابی بیرون از نظام آموزش و تعلیم و تربیت رسمی، همراه با بازارهای بی‌قاعده و رقابتی مشخص می‌شود. بخش غیررسمی، شامل فعالیت‌های گسترده و نامتجانسی همچون خرده‌فروشی، واکسی و تعمیر کفش، قمار و سرگرمی‌های خیابانی، خدمات داخلی، تولید در مقیاس کوچک، امور حمل و نقل، خدمات بیمه، تأمین وام‌های خارج از نظام بانکی، معاملات بدون کنترل زمین، ساخت‌وسازهای بی‌ضابطه و.. را دربرمی‌گیرد.

بیشتر حاشیه‌نشینان به مشاغل خدماتی و ساختمانی مانند عملگی، کارگری ساده، رفتگری، دست‌فروشی و همچنین مشاغل کاذب و غیر تولیدی نظیر سیگارفروشی در میادین و چهارراه‌ها، دست‌فروشی، دلالی و... اشتغال دارند. گاهی ساکنانِ مناطقِ حاشیه‌ای شهر برای گذراندن زندگی، حیواناتی مانند گوسفند و طیور را نگهداری می‌کنند و در کنار آن، یکی از مشاغل که در این مناطق رونق بسیار دارد، ایجاد مغازه‌های بقالی در کنار خانه‌هاست.

از منظر بخش رسمی، همواره غیررسمی بودن تا حدودی غیرقانونی تلقی می‌شود یا در مقایسه با نظام کاملاً بدیهی و مقرراتی کارآمد رسمی، دست کم، فاقد حرمت در نظر گرفته می‌شود؛ زیرا بخش غیررسمی، نه مالیات می‌پردازد و نه قرارداد رسمی دارد؛ ولی از انواع و اقسام مقررات، از بهداشت گرفته تا ایمنی و جز آن (بیمه) شانه خالی می‌کند.

افزایش سریع جمعیت شهری، تغییرات مهمی را در ترکیب سنی و جنسی جمعیت به وجود می‌آورد و شهرها را با معضلات نشأت گرفته از آن مواجه می‌کند؛ به این مفهوم که هجوم جوانان روستایی به شهرها موجب افزایش سریع جمعیت شهری در گروه سنی جوانان می‌شود و گروه سنی جوانان را در مقایسه با گروه‌های دیگر به صورت نامتعادلی درمی‌آورد و مسأله اشتغال را با مشکل مواجه می‌کند.

وندالیسم

پدیده وندالیسم به دلیل گستردگی مفهوم از دو زاویه مختلف بررسی شده است. ابتدا به منزله یک پدیده اجتماعی و بزهکاری در جامعه و سپس به منزله یکی از عوامل تأثیرگذار در طراحی مبلمان شهری. از نگاه اول می‌توان گفت که امروزه در بیشتر مناطق شهری، وندالیسم به شدت شیوع پیدا کرده است. این پدیده در مناطقی که شهرنشینی، رو به توسعه، ناهمگونی در بافت فرهنگی، زیاد، مهاجرت و میزان رشد جمعیت، بالا و دگرگونی در نظام ارزشی، زیاد است، به وفور یافت می‌شود. از نگاه دیگر وندالیسم یکی از اصلی‌ترین عوامل مؤثر در طراحی شهری پایدار، به‌ویژه در حیطه مبلمان و عناصر شهری است.

وندالیسم در مناطق حاشیه‌نشین شهر عمدتاً به صورت شکستن لامپ خیابان‌ها و پارک‌ها، تخریب کیوسک‌های تلفن و بریدن سیم گوشی تلفن و شکستن شیشه باجه‌های آن، شکستن درختان پارک‌ها و از بین بردن چمن آن‌ها، تخریب لوازم تفریحی پارک و اموال اماکن عمومی، پاره کردن صندلی اتوبوس‌های شهری، شعارنویسی روی در و دیوار (به‌ویژه در مدارس)، از بین بردن مراتع و فضای سبز اطراف و... نمود پیدا می‌کند.

نسبت تخریب و از بین رفتن امکانات و خدمات شهری در مناطق اسکان غیررسمی، بالا است. این پدیده به دلایل مختلفی صورت می‌گیرد. به اعتقاد برخی، احساس تعلق نداشتن، احساس تبعیض، رعایت نکردن نکات ضد وندالیسم در توسعه شهری و تأسیسات و خدمات، سبب گسترش تخریب می‌شود.

روستایی شدن شهرها

یکی از پیامدهای حاشیه‌نشینی برای شهرها ظهور پدیده‌ای به نام روستایی شدن شهرهاست. مهاجرت گسترده علاوه بر مسائلی که در شهرهای در حال توسعة جهان پدید آورده و پژوهش‌گران نیز به طور مشروح به آن پرداخته‌اند، موجب فرایندی در شهرهای کشورهای در حال توسعه شده است که روستایی شدن شهرها نامیده شده است. به سخن دیگر شهرنشین شدن روستا در جهان سوم تا حدی روستایی شدن شهرها را به دنبال داشته است.

روستایی شدن شهرها در کشورهای در حال توسعه، بدان معنی است که بر اثر مهاجرت روستاییان به شهرها، تناسب جمعیت روستایی و شهریِ شهرها در زمان کوتاهی تغییر می‌کند. این تغییر که به نفع جمعیت روستایی مهاجر رقم می‌خورد، کیفیت فیزیکی (کالبدی)، اجتماعی، اقتصادی و فرهنگی شهرها را دستخوش بحران شدید می‌کند. هجوم همه‌جانبة روستاییان به شهرها باعث می‌شود روستاییان فرهنگ روستایی را با خود به شهرها بیاورند. با توجه به اینکه حاشیه‌نشینان، توان مالی ساخت‌وسازهای متناسب با معماری شهری را ندارند، بنابراین از وسایل یا مصالحی برای ساختن خانه‌های خود استفاده می‌کنند که بیشتر به اماکن و ساختمان‌های روستایی شبیه است تا خانه‌های شهری.

پدیدة ادغام یا الحاق شهری هم از جمله دلایلی است که به پدیدة روستایی شدن شهرها کمک می‌کند. رشد بسیاری از شهرهای بزرگ ایران همچون تهران، تبریز و... به دلیل همین پدیدة ادغام یا الحاق شهری صورت گرفته است که این پدیده نیز بر روستایی شدن شهرها تأثیرگذار است.

تحریم اجتماعی

تفکیک اجتماعی از جمله مسائلی است که گریبان‌گیر اغلب حاشیه‌نشینان می‌شود. تحریم اجتماعی برای جامعه هزینه‌بر است. این هزینه در افزایش جرم و فعالیت‌های غیرقانونی منعکس می‌شود که خود به صرف هزینه‌هایی برای تقویت فعالیت‌های قانونی می‌انجامد.[2]

به نظر کاستلز افرادی که تحریم اجتماعی را تجربه می‌کنند، راهبردهایی برای بقای خود و نیز خروج از آن اتخاذ می‌کنند. یکی از این روش‌ها بروز هویت مقاومت در چنین افرادی است که باعث نوعی احساس طرد، تحریم و کنار گذاشتگی می‌شود. چنین احساس‌هایی، این افراد را به جمعیت‌هایی با گرایش‌هایی خاص مبدل می‌کند؛ زیرا ایشان در اوضاعی قرار دارند که از طرف منطقِ سلطه، بی‌ارزش دانسته می‌شوند یا داغ ننگ بر آنان زده می‌شود. به نظر امانوئل کاستلز می‌توان از بخش‌های تحریم شدة انسانی دو واکنش متفاوت: 1) روی آوردن به اقتصاد جنایی؛ 2) تحریم تحریم‌کنندگان به دست تحریم‌شوندگان و در واقع روی آوردن به جرم، خشونت و خرابکاری اجتماعی را انتظار داشت.

محرومیت نسبی

نویسندگان کتاب «سرباز امریکایی»، اولین بار در دهة 1940، مفهوم محرومیت نسبی را به کار بردند. آن‌ها از این مفهوم برای نشان دادن احساسات فردی استفاده می‌کردند که به گمان خودشان باید منزلت یا شرایط اجتماعی بهتری داشته باشند؛ ولی در حال حاضر در آن جایگاه قرار نداشتند. معیار چنین اشخاصی، مراجعه به داشته‌های اشخاص یا گروه‌های دیگر است. این محرومیت، زمانی اتفاق می‌افتد که مردم به چیزی میل کنند که آن را ندارند، خود را مستحق به دست آوردن آن بدانند و به دلیل ناتوانی در تملک آن، خویش را مقصر ندانند.

قریب به یک میلیارد نفر از ساکنان شهرهای جهان در مسکن‌های نامناسب زندگی می‌کنند و در کشورهای در حال توسعه، بیشتر این افراد، ساکن مناطق حاشیه‌نشین محروم و سکونت‌گاه‌های غیرقانونی هستند. شهرها برای بهبود بخشیدن به شرایط زندگی از امکانات و تسهیلات فراوانی برخوردارند؛ ولی این امکانات و تسهیلات به طور مساوی میان اقشار مختلف، تقسیم نشده است. شهرها به بخش‌های دارا و ندار (حاشیه‌نشینان) تقسیم شده‌اند و هر قشری روش‌های متفاوتی برای زندگی دارد. هر چه امکانات پیشرفت و ارتقای دیگر افراد و گروه‌های مرجع (گروه‌هایی که فرد، خود را با آن‌ها مقایسه می‌کند) بیشتر باشد، انتظارات فرد نیز بیشتر می‌شود و نوعی احساس بی‌عدالتی نسبی پدید می‌آید.

در ضمن، هر چه امکان دست‌‌یابی به ارزش‌های مورد نظر یا ارتقای اجتماعی، کمتر باشد، محرومیت نسبی افزایش می‌یابد. بنابراین شرایط زندگی در مناطق حاشیه‌نشین به صورتی است که سبب پدید آمدن شرایط فرهنگی خاصی برای ساکنان آن‌ها می‌شود؛ به طوری که از یک سو فقر فرهنگی و مشکلات مالی و از سوی دیگر دیدن زندگی شهرنشینان که از امکانات امروزی بهره‌مندند، سبب ایجاد نارضایتی عمیق و گسترش محرومیت نسبی در میان این اقشار جامعه می‌شود.

آسیب‌پذیری در برابر حوادث

فقر و آسیب‌پذیری در جوامع بشری، ابعاد گوناگونی دارد؛ ولی جنبه‌های اقتصادی آن از نمود بیشتری برخوردار است. تا حدی می‌توان ابعاد مختلف فقر و آسیب‌پذیری را ناشی از تبعات فقر اقتصادی دانست. بسیاری از اندیشمندان، پدیدة فقر و محرومیت را لازم و ملزوم یکدیگر می‌دانند و حتی در برخی موارد، هر دو را یک مفهوم تصور می‌کنند. در واقع افراد فقیر کسانی هستند که در معرض محرومیت‌های نسبی یا مطلق در تأمین حداقل نیازها و بهره‌گیری از خدمت زیربنایی عمومی، رفاهی، اجتماعی و اقتصادی قرار دارند؛ ازاین‌رو مفهوم آسیب‌پذیری در بطن مفهوم فقر نهفته است؛ به عبارت دیگر، این دو اصطلاح دو تعبیر از یک واقعیت تلقی می‌شود.

حاشیه‌نشینان شهری به علت شرایط خاص جغرافیایی محل سکونت و خانه‌هایشان که اغلب با مصالح کم‌دوام و غیراستاندارد در زمین‌های نامساعد بر روی گسل زلزله یا مسیر رودخانه‌ها ساخته می‌شود، توانایی کمتری برای مقابله با حوادث طبیعی دارند؛ بنابراین میزان آسیب‌پذیریِ این اقشار نسبت به دیگران بیشتر است. اینان که از نظر سطح زندگی و امکانات رفاهی در سطح پایینی قرار دارند و از اقشار فقیر جامعه به حساب می‌آیند، به اندازه‌ای آسیب‌پذیرند که با کوچک‌ترین حادثه‌ای همان حداقل‌های زندگی را هم از دست می‌دهند.

فرایند شهرنشینی به واسطة تجمع و تمرکز مردم، تجمع سرمایه و ذخایر در شهرها، میزان آسیب‌پذیری در برابر بلایای طبیعی را افزایش می‌دهد. فشار رو به افزایش ناشی از توسعة شهرها، باعث ساختن منازل مسکونی روی زمین‌های بدون استحکام، مانند دامنه تپه‌ها و زمین‌های باتلاقی و نمناک شهرها می‌شود؛ ولی بناهای این نواحی با یک سیلاب یا زمین‌لرزه از اولین ویرانه‌ها خواهد بود.

با توجه به شرایط و محیط زندگی فقیران و آلونک‌نشینان شهری، بخش‌های بزرگی از شهرهای جهان سوم، همواره در معرض بحران بوم‌شناسی[3] و خطرهای ناشی از شرایط نامساعد محیط ساختة دست انسان قرار دارد؛ حتی زمین لرزه‌ای با قدرت 4 ریشتر می‌تواند بیشتر این بناها را تهدید کند. مهاجران روستایی و حاشیه‌نشینان شهری که خانه‌های کم‌دوام خود را در دامنه‌های پرشیب و پاک شده از درختان بنا می‌کنند، همواره با خطر بارندگی‌های شدید روبه‌رویند.

علاوه بر آنچه گفته شد، یعنی شرایط طبیعی نامناسب، ساخت‌و‌‌ساز بر بالای تپه‌ها و مناطق شیب‌دار و باریکی کوچه‌ها در صورت بروز بلایای طبیعی، امدادرسانی را به این مناطق با مشکل مواجه می‌کند؛ زیرا امکان تردد آمبولانس، آتش‌نشانی و... وجود ندارد.

 فقر اقتصادی

معمولاً بیشتر حاشیه‌نشینان را مهاجران روستایی تشکیل می‌دهند که با مهاجرت افسارگسیخته به مناطق کلان‌شهری، باعث بروز پدیدة «شهری‌شدن مزمن فقر»[4] می‌شوند. مهاجران با کوله‌باری از فقر و محنت و به قصد دست‌‌یابی به زندگی بهتر، جذب زندگی شهری شده‌اند. تخصص آن‌ها که بیشتر در زمینة کشاورزی بوده، اکنون در مشاغل کاذب و فعالیت‌های ساختمانی، رفتگری، کارگری ساده و به عبارتی در بخش‌های غیرمولد به کار افتاده است. حاشیه‌نشین، این احساس را دارد که شهر، خانة او نیست، اگر چه خانه او در شهر است و ازاین‌رو پیوسته در تضاد میان عینیت و ذهنیت به سر می‌برد.

فقر فرهنگی و شهروندی

بی‌سوادی و کم‌سوادی، ناآگاهی و جهل به قانون، تعدد و تنوع خرده‌فرهنگ‌ها، توزیع و استفاده نابرابر از امکانات و خدمات آموزشی و فرهنگی در سطوح محلی و ملی و گسترش روزافزون ارتباطات فراملی به تشدید تعارض‌های عقیدتی، ارزشی و هنجاری در بین افراد و گروه‌های اجتماعی می‌انجامد. در چنین شرایطی، افراد و گروه‌های اجتماعی، اگر از نظر خانوادگی نیز دچار نابسامانی باشند، در تشخیص اهداف و راه‌های نیل به آن‌ها دچار سرگردانی شده، از نظر اخلاق نظری و اخلاق عملی دچار تعارض می‌شوند؛ در نتیجه طبق هنجارها و قواعد عمل نمی‌کنند و انگیزة مشارکت در امور عام المنفعه و خیر عمومی را از دست می‌دهند. این افراد برای نیل به اهداف فردی با صرف هزینه‌های عمومی به رفتارهای خودخواهانه ادامه می‌دهند و از جامعه انتقام می‌گیرند.

فرهنگفقر

حاشیه‌نشین نه فقط از نظر اقتصادی، وضع مسکن، خدمات شهری و... فقیر محسوب می‌شود؛ بلکه از نظر فرهنگی نیز در وضعیت فقر به سر می‌برد. فرهنگ فقر در مناطق حاشیه از طریق سازوکارهای ذیل بازتولید می‌شود. ویژگی‌هایی مانند اشتغال ناپایدار و بی‌کاری، بعد خانوار و بار تکفل بالا و اندک بودن درآمد این افراد، سبب شده تا فقر به همزاد محلات حاشیه مبدل شود. اسکار لوئیس معتقد است که محله‌های فقیرنشین حاشیه‌ای شهر، به دلیل نداشتن منابع اقتصادی، جدایی از دیگر طبقات اجتماعی و تبعیض، به تدریج راه و رسم زندگی فقیرانه را می‌پذیرد. وی این راه و رسم نوعی را فرهنگ فقر می‌نامد.

لوئیس، ویژگی‌های حاشیه‌نشینان را این‌گونه توصیف می‌کند:

-         افراد، خود را کاملاً در حاشیه اجتماع احساس می‌کنند.

-         حس یأس و نومیدی دارند.

-         هرج و مرج در هویت‌های جنسی دارند.

-         بر تشنجات و هیجانات خود، تسلط ندارند.

-         در تزکیه نفس و گذراندن وقت، توانایی نسبتاً کمی دارند.

-         توانایی اندکی در برنامه‌ریزی آینده خویش، قدرت‌گرا بودن، توکل در همه امور دارند.

به اعتقاد لوئیس، حاشیه‌نشینی با فرهنگ فقر همراه است و ساکنان این مناطق که بیشتر از مهاجرانند به لحاظ قومی و محدودیت در «تحرک اجتماعی» و داشتن پایگاه اقتصادی و اجتماعی پایین با ساکنان سایر مناطق شهری تفاوت دارند. از نظر لوئیس، فرهنگ فقر، مجموعه‌ای از ویژگی‌های خانوادگی، رفتاری، نگرشی و شخصیتی است که فقرا در طول زندگی خود و در شرایط نامساعد مالی به آن عادت کرده و با آن سازگار شده‌اند؛ حاصل این ارزش‌های فرهنگی است که از نسلی به نسل دیگر منتقل شده است. این فرهنگ بیشتر در جوامعی دیده می‌شود که به سرعت دگرگون می‌شوند.

افراد فرودست جامعه به دلیل دگرگونی‌های سریع و وسیع در جامعه و موقعیت پایینی که برای خود احساس می‌کنند، از جامعه جدا می‌شوند و از آن فاصله می‌گیرند و کم‌کم فرهنگ جدیدی را می‌آفرینند که با فرهنگ عموم جامعه متفاوت است. از نظر لوئیس، عمده‌ترین ویژگی‌های این فرهنگ در سطح جامعه، نداشتن مشارکت در فعالیت‌های عمومی، پایین بودن سطح تشکل و فقدان انجمن‌های داوطلبانه؛ و در سطح خانواده، کوتاه بودن دوران کودکی، فقدان حمایت‌های لازم از کودکان، روابط ناسالم خانوادگی، ترک خانواده، زنان سرپرست خانوار، فقدان حریم خصوصی و... است. ابعاد فرهنگ فقر در نمودار زیر آمده است.

اخلال در روابط خانوادگی

در مناطق حاشیه‌نشین تمرکز فقر مزمن، رشد سریع جمعیت، ناهمگونی و بی‌ثباتی با نابودی نهادهای اجتماعی عمده از جمله خانواده همراه می‌شود. سست‌شدن پایه‌های خانواده و اخلال در روابط خانوادگی به دلایلی همچون فقر، نبود تفاهم، طلاق و...، جامعه‌پذیری و تربیت کودکان را شدیداً آسیب‌پذیر می‌کند. در مجموع، کوتاه بودن دوران کودکی، محروم بودن کودکان از حمایت‌های لازم خانوادگی، شروع روابط جنسی در سنین پایین، آزادی و استقلال فرزندان برای ترک خانه، نبود خلوت و حریم خصوصی در محیط خانواده، آزادی فرزندان برای بیرون ماندن از منزل تا نیمه شب و استقلال نسبی فرزندان برای انجام برخی رفتارهای انحرافی نظیر کشیدن سیگار یا حشیش، فرار از خانه و مدرسه و مصرف مشروبات الکلی از ویژگی‌های خانواده‌های حاشیه‌‌نشین است.

جرمو جنایت

تعارض خرده‌فرهنگ‌ها، خصومت و اختلاف‌های دیرینه، سودجویی و تحصیل اموال، جریحه‌دار شدن غیرت و آبرو، نزاع‌های اتفاقی و اعتیاد از جمله علل وقوع قتل است. این عوامل به روشنی در مناطق حاشیه‌ای قابل رؤیت است. بیشتر قتل‌‌های اتفاق افتاده یا در این مناطق صورت می‌گیرد یا کسانی آن را مرتکب می‌شوند که در این مناطق زندگی کرده‌اند.

طبق آمارها نزدیک به 80 درصد قتل‌های کشور مربوط به مناطق حاشیه‌نشین شهری است. در دادگاه‌ها نمونه‌های فراوانی از این نوع قتل‌ها وجود دارد؛ مثلاً فردی در یک محلة حاشیه‌نشین به دلیل نفوذ رطوبت از ساختمان همسایه (که معمولاً هر دو ساختمان را غیرمجاز احداث کرده‌اند)، با او درگیر شده و نهایتاً همسایه را با اسلحة شکاری به قتل رسانده است؛ یا فردی که ساکن یکی از مناطق حاشیه‌نشین تبریز است، در منطقة اسپیران و در محل دفن زباله‌های شهری، برای مسأله جمع‌آوری زباله و ضایعات با اهالی روستای آناخاتون درگیر شده و با استفاد‌ه از اسلحة شکاری، یک نفر را به قتل رسانده و یازده نفر دیگر را مجروح کرده است. در یک مورد دیگر و در یک منطقة حاشیه‌نشین در تبریز، فردی به دلیل اختلاف‌ها و خصومت‌های دیرینه، طفل 5 ساله‌ای را ربوده و پس از تجاوز به او، کودک را به قتل رسانده بود. همچنین قتل‌هایی که به دلیل وقوع درگیری‌های قبیله‌ای در این مناطق تبریز اتفاق می‌افتد، قابل ذکر است.

احساس محرومیتو طردشدگی

از نظر جامعه‌شناسان و نظریه‌پردازان، به‌ویژه میشل فوکو، حاشیه‌نشینی بازگو کنندة وضعیت گروه‌ها و افرادی است که از حلقة فعال و اصلی یک جامعه رانده شده و به عنوان «دیگری»[5] مورد توجه قرار گرفته‌اند؛ ازاین‌رو در پیکرة یک اجتماع انسانی شهری، شاهد وضعیت «زیست متنی» و «زیست حاشیه‌ای» هستیم؛ به عبارت دیگر، گروه‌ها و طبقاتِ مسلط بر منابع کمیاب اجتماعی شهری، به موقعیت «زیست در متن» دست می‌یابند و در حیات جمعی، نقش سوژه بودن را ایفا می‌کنند. این خود، مستلزم به حاشیه رانده‌شدگی گروه‌ها و طبقاتی است که در وضعیت «زیست در حاشیه» به سر می‌برند و در گسترة فعالیت‌های شهری، نقشی نیمه‌فعال یا غیرفعال دارند؛ به طور کلی می‌توان چنین گفت که مسائل اجتماعی، خود ناشی از پدیدآمدنِ وضعیت حاشیه‌نشینی ـ متن‌نشینی در نظام اجتماعی شهری است.

بر همین مبنا، احساس شدید درماندگی، متکی بودن به دیگران، خود را اندک شمردن، احساس ناتوانی در فرو خوردن خشم و سایر احساسات آنی و شدید، توجه شدید به زمان حال، همراه با ناتوانی از چشم‌پوشی موقت از امور کم‌ارزش در زمان حال برای امور خوشایند بزرگ‌تر در آینده، میل به گوشه‌گیری، نسبت دادن شکست‌های خود به قضا و قدر و مردسالاری شدید از ویژگی‌های روانی و شخصیتی حاشیه‌نشینان است که از یک سو خرده‌فرهنگ فقر را شکل می‌دهد و از سوی دیگر زمینه‌ساز انحراف‌های اجتماعی است.

اعتیاد و قاچاق مواد مخدر

بخش عمده‌ای از ادبیات در حال توسعه، از تأثیر محرومیت اجتماعی به منزله عاملی مهم در زمینه‌چینی مصرف مواد مخدر نام می‌برد. به زعم برخی محرومان اجتماعی، احتمالاً اغلب این افراد، مصرف‌کنندگان هروئین هستند. علاوه بر این، جوانانی که به مدرسه، رغبتی ندارند، به احتمال زیاد در بزرگسالی به جمع بی‌کاران می‌پیوندند و این نیز به سهم خود، خطر بزهکاری، رفتارهای ضد اجتماعی و مصرف مواد مخدر را افزایش می‌دهد.

فوستر در بررسی زندگی مردم در یک محوطة خانه‌سازی در شمال شرق انگلیس، نوعی همبستگی میان محرومیت اجتماعی، ارتکاب به جرم و مصرف مواد مخدر گزارش داده است. وقتی محرومیت اجتماعی به مصرف مواد مخدر می‌انجامد، به سهم خود، محرومیت اجتماعی واپسین را به دنبال می‌آورد.‌

پیامدهای ناشی از حاشیه‌نشینی

ردیف

علل و عوامل

1              

افزایش فاصلة اقتصادی اجتماعی شهرنشینان و حاشیه‌نشینان

2              

در دسترس نبودن مدرسه و درمانگاه و بهداشت و کمبود تجهیزات و تأسیسات شهری

3              

شیوع بیماری و جاری بودن آب‌های سطحی

4              

دوری کردن از قانون و مراکز و ضعف امنیت

5              

نبود کنترل اجتماعی شهر و وجود افراد و گروه‌های مختلف قدرت

6              

بهره‌مندیِ کم از خدمات عمومی، آلودگی آب، بلند شدن بوی تعفن و گرد و خاک در مناطق حاشیه‌نشین

7              

پایین‌تر بودن سطح کمی و کیفی واحدهای مسکونی حاشیه‌نشین‌ها در مقایسه با منازل شهری

8              

خانه‌سازی غیر استاندارد و بدون نظارت متخصصان و افزایش احتمال خطر هنگام بروز سوانح طبیعی و وجود واحدهای مخروبه ناتمام

9              

اختلال در شکل‌گیریِ نظام کلان‌شهری کارآمد و متضمن رفاه و کیفیت زندگی شهروندان

10           

اتکای جوامع حاشیه‌نشین به سازوکارهای سنتی خود و دوری از واحدهای تجاری

11           

تجمع مکان‌های مسکونی کوچک در کنار هم، فشردگی و نبود زمین برای سایر فضاهای شهری و شکل‌گیری سکونت‌گاه‌های خودرو پیرامون برخی روستاهای تهران در شرایط جدید

12           

استقرار در اراضی کشاورزی و از بین بردن آن‌ها و تعطیلی مشاغل کشاورزی در روستاها

13           

تجمع همة اقشار کم‌درآمد و افزایش مشاغلی نظیر دوره‌گردی و خرده‌فروشی برای فروشندگان دوره‌گرد در معابر و کارگری ساختمان و رانندگی و ایجاد مکان‌های نامطلوب

14           

ساخت‌و‌ساز پنهانی و شبانه و کم‌دوام و بی‌دوام‌بودن ساختمان‌ها و چهرة فرسودة آن‌ها

15           

روابط اجتماعی بالا و سروصدا و بی‌توجهی ساکنان به این امر

16           

تراکم و ازدحام جمعیت در کوچه‌ها و آلودگی منظر در مناطق حاشیه‌نشین و نداشتن چشم‌اندازهای مطلوب و معابر و مراکز خدماتی و آموزشی (زمین بازی بچه‌ها و زمین ورزشی)

17           

محرومیت افراد حاشیه‌نشین از حقوق مدنی به دلیل اندک بودنِ قدرت سیاسی و اقتصادی

18           

گسترش فعالیت‌های زیرزمینی و غیرقانونی

19           

ناکامی نظام رسمی، چه از لحاظ شیوة اسکان و چه از لحاظ تأمین مالی در تأمین شیوه‌ها و چارچوب‌های مناسب برای اقشار کم‌درآمد

20           

فشارهای روزافزون ساکنان برای به دست آوردن حقوق شهروندی و سایر امکانات و به رسمیت شناخته‌شدن

21           

رشد سریع جمعیتی و گسترش کنترل نشدة فیزیکی در سطح و سرانجام نزدیک شدن روز به روز به سمت پیوستگی و یکپارچگی نقاط نزدیک به هم

22           

مکان‌گزینی در حول محورهای ارتباطی و تحمل ترافیک سنگین این محورها

23           

نفوذ بالای شخصیت‌های غیر موجه، نظیر زمین‌داران و مالکان و بورس بازان زمین

24           

مشارکت بالا در حل مشکلات محله

25           

نابودی بخش تنفس زیست محیطی منطقة کلان‌شهری تهران در بخش جنوبی و ناپایداری امکان زندگی سالم در تمام منطقه

26           

ترکیب شغلی نامتعادل و شکل نگرفتن مشاغل خدماتی لازم برای زندگی به علت وابستگی شغلی و اقتصادی شدیدی به شهر تهران و تشدید این وضعیت

27           

بی‌کاری و فقر و اعتیاد

28           

استفاده از معابر برای گذران اوقات فراغت زنان و کودکان و گردهمایی مردان

29           

پل‌ها و اتصالات ناکافی و غیرمستحکم

30           

وجود سیم‌کشی‌های غیرمجاز و شبکه‌ای از سیم بر فراز سکونت‌گاه‌ها و وجود تانکرهای آب بر فراز بام خانه‌ها و شبکة نفت در کنار درهای ورودی

31           

تنگ و باریک بودن شبکه‌های داخل بافت فرسوده و ناممکن بودن آمد و شد وسایل نقلیه در داخل بافت

32           

فقدان فضای سبز پارک و درخت‌کاری و فضاهای فرهنگی مانند سینما، فرهنگ‌سرا و کتاب‌خانه

33           

استفاده از معابر برای انبارکردن وسایل، شست‌و‌شوی لباس، ظروف و...

34           

حضور و بازی کودکان در کنار زباله‌ها، آب‌های آلودة جاری و در فضای آکنده از بوهای نامطبوع و حضور اهالی در حال گذران زندگی روزمره در چنین فضایی

35           

بالا بودن شاخص‌های تراکمی نظیر نفر در واحد مسکونی، نفر در اتاق و خانوار در اتاق

36           

پایین بودن شاخص‌های سرانه، نظیر سرانة زمین مسکونی، سرانة زیربنا، سرانة اتاق به نفر و اتاق به خانوار

37           

یک طبقه بودن اکثر ساختمان‌ها که متوسط واحد مسکونی در هر ساختمان حدود یک واحد است و پایین بودن میانگین اتاق در واحد مسکونی

38           

پایین آمدن هزینه‌های زندگی

39           

تاریکی در شب و نبود روشنایی در خیابان‌ها و کوچه‌های تنگ و باریک و پوشش نامناسب شبکه‌ها و خاکی بودن معابر

40           

روکش مناسب خیابان‌ها

41           

دفع نامناسب زباله و توجه کم ساکنان به این امر

42           

بالاتر بودن سطح اشتغال در منطقه از حد متعارف و تکافوی ناکافی برای کسب درآمد

 

 


[1]. مطالب این بخش از منابع ذیل اقتباس شده است: سیدرضا صالحی امیری و زهرا خدائی، حاشیه‌نشینی و اسکان غیررسمی؛ چالش‌ها و پیامدها، ص33-441؛  اسدالله نقدی، حاشیه نشینی: تئوری، روش‌ها، مطالعات موردی، ص102-151؛ انجمن جامعه شناسی ایران و شورای اجتماعی کشور، آسیب‌های اجتماعی ناشی از حاشیه نشینی، روابط همسایگی و آپارتمان‌شینی، تهران، 1391، مقالات: تحلیلی بر عوامل، آثار و پیامدهای اجتماعی حاشیه‌نشینی؛ حاشیه نشینی حلقه‌ای تاثیرگذار بر حدوث آسیب‌های شهری، ص 15-36؛ فراتحلیل پژوهش‌های حاشیه‌نشینی در کلان‌شهر تهران، ص203-229.

[2]. Social exclusion

[3]. Ecology.

[4]. Urbanization of poverty.

[5]. Other.